પારનેરા દુર્ગના ઐતિહાસિક તથ્યોની એક ઝલક
શ્રી ચંદિકા, શ્રી અંબિકા, શ્રી નવદુર્ગા અને શ્રી હનુમાનજીના મંદિરના જીર્ણોધ્ધારનો નકશો
પારનેરા ડુંગર, મુ.પો. પારનેરા, તા.જી. વલસાડ – ૩૯૬ ૦૨૦, ગુજરાત

પુરાતત્વ વિભાગથજી ઉપેક્ષીત જાળવણીના અભાવે નામશેષ થવાની આરે ઉભેલા ઐતિહાસિક કિલ્લાના કાંગરા ક્યારે ભૂતકાળ બની જશે એતો ભવિષ્ય જ કહી શકે?

ઐતિહાસિક જર્જરીત કિલ્લો વલસાડથી ૬ કિલોમીટર દુર પાર નદીના નામ પરથી જાણીતા બનેલા પ૦૦ ફૂટ ઉંચા પારનેરા ડુંગર પર આવેલો ઐતિહાસિક જર્જરીત કિલ્લો અને મહાકાળી માતાજીના સ્થાનક પ્રાગૈતિહાસિક અને લોકવાયકાને હજુસુધી જીવંતી રાખી શક્યા છે. પુરાતત્વ વિભાગથી ઉપેક્ષિત આ ભવ્ય ઐતિહાસિક ઈમારત કાળજી અને સાચવણીના અભાવે આજે નાશ થવાના આરે ઉભી છે.

ત્રણ ત્રણ સદી વિતી ગઈ, ઈતિહાસ ભુલાતો ગયો છતાં થોડા ઘણા તથ્યો ઈતિહાસકારોએ શોધી કાઢ્યા છે. તે પ્રમાણે પારનેરાના ડુંગર પરનો આ ઐતિહાસિક કિલ્લો રાજ્યના રહિશી માટે કોઈ હિન્દુ રાજાએ બનાવડાવ્યો હતો. પ૦૦ ફૂટ ઉંચા ડુંગર પર ચણાયેલા કિલ્લાના આજ પર્યત સચવાયેલા અવશેષોની મજબૂતાઈ અને કિલ્લાની સંરચનાનું આયોજન જાઈએ તે વખતની કુશળ ઈજનેરી વિદ્યાનો ખ્યાલ આવે છે. આ કિલ્લાનો લગભગ ૧પમી સદી સુધી ધરમપુર રાજ્યને (તે વખતના રામ નગર રાજ્ય) હસ્ત રહેલો. ૧પમી સદીના અંતમાં સુલતાન મહમ્મદ શાહ બેગડાએ આ કિલ્લો જીતી લીધો. ૧૬મી સદીમાં દમણના હુમલાખોરોએ તેનો નાશ કર્યો. જા કે એક ઐતિહાસિક તથ્ય પ્રમાણે જ્યારે દમણમાં મુગલ શાસન હતું ત્યારે ફિરગીઅોએ દમણ પર આક્રમણ કયુ* ત્યારે દમણનો હબસી સુબેદાર પારનેરા કિલ્લામાં સંતાયો હતો તેથી ફિરંગીઅો તેમને શોધતા અહીં આવ્યા અને ત્યારે કદાચ આ કિલ્લાનો નાશ કર્યો હોય. ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૬૬૪માં અને ઈ.સ. ૧૬૭૦૧માં શિવાજીએ સુરત પર ચડાઈ કરી ત્યારે પાછા ફરતી વખતે પારનેરા દુર્ગ પરથી પસાર થયા હતા ત્યારે અહીં ધમસાણ યુદ્ધ થયું હતું.

ઇ.સ. ૧૬૭૪માં શિવાજી ગાદીનશીન થયા ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૬૭૬માં તેમના સેનાપતિ શ્રી મોરો પંડિતે કિલ્લાનો કબજા લઈ ત્યાં લશ્કરી થાણું નાખ્યું તે વખતે પેશવાઈ યુગ ઝળહળતો હતો અને પેશવા રાજ્યની સરહદ પર આવેલા આ લશ્કરી મથકનું વધારે મહત્વ હતું. પરંતુ પેશવાઅોનો સુવર્ણ યુગ આથમી જતા વાર ન લાગી. ઈ.સ. ૧૭પ૨માં આ કિલ્લો વડોદરાના ગાયકવાડ સરકારના હાથમાં ગયા પછી ત્રીજા પેશવા બાલાજી બાજીરાવે હુમલો કર્યો. આ લડાઈ કુલ સાત દિવસ ચાલી હતી આ લડાઈનું વર્ણન ‘પારનેરાની લોલ’ નામના ગરબામાં કોઈ કવિએ કયુ* છે. ઈ.સ. ૧૭૮૦માં આ કિલ્લાનો કબજા અંગ્રેજાએ લીધો અને પીંઢારાઅોનો ત્રાસ ખાળવા લશ્કર મૂક્યું. પરંતુ ઈ.સ. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે આ કિલ્લાની જાહો જલાલી ઘટી ગઈ. શેષ રહી ગઈમાત્ર ઈમારતો તેમજ મરાઠાઅોની કુળદેવી ચંડિકા, અંબિકા, નવદુર્ગા, મહાકાળી અને શીતળા માતાનું ડુંગરની તળેટીમાં આવેલુઢં અતિ પ્રાચિન રામેશ્વર મહાદેવનું સ્વયંભુ શિવલીંગ.
આ જર્જરીત કિલ્લામાં લોખંડની ભારે ત્રણ તોપ પણ જાવા મળે છે. જેમાંથી કેટલીક ભારતની આઝાદી વખતે ત્યાં કુલ ૧પ૦ તોપ આ કિલ્લામાં હતી તેમાંની કેટલીક લઈ જઈ તેને વલસાડના આર.પી.એફ. ના મેદાન પર મુકવામાં આવી છે.


આ ડુંગર પર કિલ્લાની અંદર ચાંદ પીર બાબાની દરગાહ છે. કહેવાય છે કે આ પીર સત્યને અહિંસાની લડાઈમાં શહીદ થયા હતા ત્યારે તેમનું માથુ પારનેરામાં અને ધડ બીલીમોરામાં પડ્યું હતું અને તેમના ત્યાગ અને બલીદાનની યાદને તાજી રાખવા પારનેરા અને બીલીમોરામાં દરગાહ બનાવાઈ છે. જા કે લોકવાયકા પ્રમાણે પારડીમાં જાવા મળતી ચાંદપીર શાહની દરગાહમાં આ ચાંદપીર બાબાના ધડની દફતવિધિ થયેલ છે. જા કે આ દરગાહ સંબંધિત કોઈ ઐતિહાસિક સમર્થન મળતું નથી છતાં અનેક શ્રધ્ધાળુઅો દરગાહ પર માનતા રાખવા આવે છે. નવાઈની વાત એ છે કે આ ઐતિહાસિક કિલ્લા પ્રત્યે પુરાતત્વ વિભાગે લગભગ ઉપેક્ષિત વલણ દાખવ્યું છે. પારનેરા અને બગવાડાના આ બંને કિલ્લાઅો સાથે ઉદાસીન હોવું એ ઉચિત નથી. આ કિલ્લા સંબંધિત ઈતિહાસ લગભગ ભુલાઈ ગયો છે તો પુરાતત્વ વાદીઅો અને ઈતિહાસકારો આ બાબતે રસ લઈને કામ કરે તો નવો ઈતિહાસ શોધાશે તેમજ ઈતિહાસના રસિકજનો માટે રસપ્રદ થઈ પડશે અને ભારતીય સંસ્કૃતિની ધોરહરની સાચવણી કરી તેના ઈતિહાસના સાચા કારણો શોધવા મદદરૂપ થઈ શકશે.

પારનેરા કિલ્લા પર પાણીના કુંડ જેમાં એકત્રીત પાણીનો કોટવાલ, થાણેદાર અને સૈનિકો ઉપયોગ કરતા હતા. આવા કુલ ત્રણ કુંડ પારનેરા ડુંગર પર આવેલા છે. આ કુંડની સાફસૂફી પણ સ્થાનિક લોકોએ જ કરી હતી, ત્રીજા કુંડ હજી જીર્ણોધ્ધાર માંગે છે. મોગલ સલ્તનત સામે શિવજીના ગેરીલા યુદ્ધ સમયે ધનની આવશ્યકતા માટે સોનાની મુરત ગણાતા સુરત ને લૂંટી પાછા ફરતી વખતે શિવાજી અહીં રોકાતા અને પોતાના એક રોકાણ દરમ્યાન થયેલ ધમસાણ સંગ્રામ વખતે શિવાજીએ તેમની ઘોડી પારનેરાના આ કિલ્લાની નાકાબારી તરીકે અોળખાતી આ બારીમાંથી કુદાતી ભાગ્યા હોવાની લોકવાયકા છે.

સાગના જંગલોથી આચ્છાદિત પારનેરા ડુંગરને જાઈને જાણે કે તેણે લીલીછમ ચાદર અોઢી હોય તેવું મનોહર દ્રશ્ય ખડુ થઈ જાય છે.

વલસાડથી દક્ષિણ પૂર્વ દિશામાં અને ૬ કિ.મી.ના અંતરે તેમજ હાઈવે નં.૮ થી એકાદ કિ.મી. દૂર પારનેરા ડુંગરની ટોચ પર મહાકાળી માતાજીનું મંદિર આવેલું છે. ડુંગરના પુરાણા કિલ્લાની અંદર ડુંગરની દક્ષિણ દિશામાં એક કાળા રંગનો મોટો ખડક છે ખડકની અંદર ગુફા જેવી રચના છે જેમાં મહાકાળી માતા સાક્ષાત બિરાજમાન છે. નવરાત્રિના દિવસોમાં આઠમના દિવસે આ દર્શનનો વિશેષ મહિમા ગણાયો છે. આ મહાકાળી માતાના સ્થાનક ઉપરાંત આ ડુંગર પર એક પુરાતન મંદિર પણ આવેલ છે જેમાં ચંડિકા, અંબિકા, નવદુર્ગા માતાજીની અને સામે શિતળા માતાજીની મૂર્તિ બિરાજમાન છે. આ મંદિરની સામે હનુમાનજીનું અને બાજુમાં રામેશ્વર મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે.
એક લોકવાયકા પ્રમાણે પહેલા આ પાંચ દેવીઅો ચંડિકા, અંબિકા, નવદુર્ગા, કાલીકા અને શિતળા માતા સાથે રહેતા હતા. પરંતુ કોઈક વાંકે શ્રી કાલિકા માતાને અન્ય દેવીઅો સાથે મત ભેદ પડતા રસીઈને ગુફામાં ચાલી ગયા હતા. તેથી ડુંગર પર બે મંદિર આકાર પામ્યા છે.

પારનેરા ડુંગર વલસાડ શહેરની દક્ષિણ- પૂર્વ દિશામાં ચાર માઈલ અને મુંબઈ થી ઉત્તરે ૨૦૦ માઈલ દૂર સ્થિત છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ ૨૦-૩૦ ઉત્તરે અને ૭૨- પપ પૂર્વે છે. જમીનથી તેની ઉંચાઈ આશરે પ૦૦ ફૂટ છે. પોતાની ઉત્કૃષ્ટ ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે આ ડુંગર ઉપર વર્ષો સુધી મજબુત કિલ્લાબંધી જાળવી રખાઈ હતી. મૂળતઃ એની સાર સંભાળ હિંદુઅો રાખતા હતા. તે વખતે ધરમપુરના રાજાના અધિકાર ક્ષેત્રમાં આ ડુંગર આવતો હતો. ૧પમી સદીના અંતમાં તત્કાલિન (૧૪૫૯-૧૫૧૧) ગુજરાતના રાજા મહમદ બેગડાએ પારનેરાનો કબજા પોતાના હાથમાં લીધો હતો અને ત્યારબાદ વર્ષો સુધી અમદાવાદ ખાતેના મુસલમાન સત્તાધિશોના અધિકારમાં આ ડુંગર રહ્ના હતો. અમદાવાદની બાદશાહતના અંતિમ દિવસોમાં અંધાધુંધીના સમય દરમ્યાન પારનેરાનો કારભાર પીંઢરાઅો પાસે આવી ગયો. પોર્ટુગીસ લેખકોના જણાવ્યા મુજબ ૧૮૫૮ માં બે વખત દમણ તરફથી પારનેરા તરફ ચડાઈ કરવામાં આવી અને તેની કિલ્લે બંધીનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ૧૦૦ વર્ષ સુધી જર્જરતી હાલતમાં રહ્ના બાદ એપ્રિલ ૧૬૭૬માં શિવાજીના એક સેનાપતિ મોરો પંડિતે પારનેરાનો જીર્ણોધ્ધાર કર્યો ત્યારબાદ લગભગ એક સૈકા સુધી પારનેરા પર મરાઠાઅોનું આધિપત્ય જળવાઈ રહ્નાં અંતે ૧૭૮૦માં અંગ્રેજ શાસકોએ લેફટન્ટ વેલ્સના નેત્રુત્વમાં એનો કબજા મેળવ્યો. અને તેનો ઉપયોગ તે સમયે પીંઢરાઅો સામે પ્રતિ રક્ષણના હેતુ માટે અંગ્રેજ લશ્કર ટુકડીઅો દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. પરંતુ ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં ત્યાંથી સેના ખસેડવામાં આવી અને ૧૮પ૭ની સ્વાતંત્ર ચળવળ દરમ્યાન કિલ્લો તોડી પાડવામાં આવ્યો. તેના અવશેષ આજે પણ શિખર પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

Comments

comments

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here